Οι ψυχωσικές διαταραχές είναι σοβαρές καταστάσεις ψυχικής υγείας κατά τις οποίες το άτομο δυσκολεύεται να διακρίνει τι είναι πραγματικό και τι όχι. Σύμφωνα με το ICD-11, ταξινομούνται στην ενιαία κατηγορία «Σχιζοφρένεια ή άλλες πρωτοπαθείς ψυχωτικές διαταραχές» (6A20–6A2Z), με διαστασιακή προσέγγιση που καταγράφει τη βαρύτητα των συμπτωμάτων. Επηρεάζουν περίπου το 1% του πληθυσμού, με τυπική έναρξη στα τέλη της εφηβείας έως τις αρχές της τρίτης δεκαετίας, εξίσου σε άνδρες και γυναίκες, ενώ περίπου 3 στους 100 ανθρώπους θα βιώσουν κάποιου βαθμού ψυχωσική εμπειρία στη ζωή τους.
Η πιο συχνή μορφή είναι η σχιζοφρένεια (6A20), με συμπτώματα διάρκειας άνω των έξι μηνών. Ακολουθούν η σχιζοσυναισθηματική διαταραχή (6A21), η σχιζότυπη διαταραχή (6A22), η οξεία και παροδική ψυχωτική διαταραχή (6A23) με ανάρρωση συνήθως εντός μήνα, η παραληρητική διαταραχή (6A24), ψυχωτικές διαταραχές οφειλόμενες σε ουσίες, καθώς και το δευτεροπαθές ψυχωσικό σύνδρομο (6E61) όταν η ψύχωση προκαλείται άμεσα από άλλη ιατρική πάθηση.
Η αιτιολογία είναι πολυπαραγοντική: συνδυάζει γενετική προδιάθεση με κληρονομικότητα έως 80% στη σχιζοφρένεια, νευροχημικές ανισορροπίες (υπερδραστηριότητα ντοπαμίνης, υπολειτουργία υποδοχέων NMDA), νευροφλεγμονή και υπερβολικό συναπτικό «κλάδεμα» στην εφηβεία. Παράγοντες κινδύνου όπως επιπλοκές κύησης, εγκεφαλική βλάβη στην ανάπτυξη, αστικοποίηση, μεταναστευτική εμπειρία και ιδίως πρώιμη χρήση κάνναβης υψηλής περιεκτικότητας σε THC μπορούν να ενεργοποιήσουν τη νόσο σε γενετικά προδιατεθειμένα άτομα.
Τα συμπτώματα ομαδοποιούνται σε θετικά (ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες, αποδιοργανωμένη σκέψη και λόγος), αρνητικά (μειωμένη συναισθηματική έκφραση, έλλειψη κινήτρων, κοινωνική απόσυρση) και γνωστικά (δυσκολία προσοχής, μνήμης, εκτελεστικών λειτουργιών), και εξελίσσονται σε τρεις φάσεις — προδρομική, οξεία, ανάρρωσης. Η διάγνωση απαιτεί αρχικά αποκλεισμό οργανικών αιτίων μέσω εργαστηριακού ελέγχου και νευροαπεικόνισης, και στη συνέχεια πλήρη ψυχιατρική αξιολόγηση με σταθμισμένες κλίμακες όπως το PANSS.
Η θεραπεία συνδυάζει αντιψυχωσική φαρμακευτική αγωγή —τυπικά, άτυπα ή μακράς δράσης ενέσιμα σκευάσματα, με πιο πρόσφατη προσθήκη το μουσκαρινικού μηχανισμού Cobenfy (ξανομελίνη-τροσπιόχλωριο, έγκριση FDA 2024)— με ψυχοθεραπεία, οικογενειακή ψυχοεκπαίδευση και προγράμματα έγκαιρης παρέμβασης για πρώτο επεισόδιο. Η έγκαιρη αναγνώριση συμπτωμάτων, η ήρεμη και μη επικριτική στήριξη από το οικείο περιβάλλον, και η άμεση αναζήτηση ειδικής βοήθειας —με νοσηλεία όπου υπάρχει κίνδυνος— κάνουν καθοριστική διαφορά στη μακροπρόθεσμη πορεία και λειτουργικότητα του ασθενούς.
