Οι διαταραχές προσωπικότητας αποτελούν κλινικά αναγνωρισμένες καταστάσεις ψυχικής υγείας που χαρακτηρίζονται από μόνιμα, άκαμπτα και διάχυτα πρότυπα σκέψης, συμπεριφοράς και συναισθημάτων, τα οποία αποκλίνουν σημαντικά από το πολιτισμικά αποδεκτό πλαίσιο και οδηγούν σε κλινικά σημαντική δυσφορία ή λειτουργική έκπτωση. Κατά το ICD-10, ταξινομούνται κυρίως στις κατηγορίες F60–F69, ενώ το ICD-11 (κωδ. 6D10) εισάγει ένα καινοτόμο διαστατικό μοντέλο αξιολόγησης που αντικαθιστά τις κατηγορικές διαγνώσεις με εκτίμηση βαρύτητας και επικρατούντων χαρακτηριστικών (trait domains). Το DSM-5 οργανώνει τους 10 αναγνωρισμένους τύπους σε τρεις ομάδες (Clusters A, B, C), διακρίνοντας διαταραχές με εκκεντρική σκέψη, δραματικές/παρορμητικές συμπεριφορές και έντονο άγχος αντίστοιχα.
Κάθε ομάδα περιλαμβάνει ξεχωριστές κλινικές οντότητες με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Στην πρώτη ομάδα εντάσσονται η παρανοϊκή (F60.0), η σχιζοειδής (F60.1) και η σχιζότυπη διαταραχή — με την τελευταία να ταξινομείται στο ICD-10 ως F21 λόγω της νευροβιολογικής συγγένειάς της με το ψυχωτικό φάσμα. Η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει την αντικοινωνική (F60.2), την οριακή (F60.31), την ιστριονική (F60.4) και τη ναρκισσιστική διαταραχή — αξιοσημείωτο ότι η τελευταία δεν κωδικοποιείται αυτοτελώς στο ICD-10, ενώ αναγνωρίζεται ρητά στο ICD-11. Η τρίτη ομάδα αποτελείται από την αποφευκτική (F60.6), την εξαρτημένη (F60.7) και την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας — OCPD (F60.5), η οποία διαφέρει ουσιαστικά από την ΙΨΔ (F42) ως προς την εγοσυντονία των συμπτωμάτων.
Οι διαταραχές προσωπικότητας εμφανίζουν εκτιμώμενο επιπολασμό 10–13% στο γενικό πληθυσμό, με σημαντικές διαφορές ανά τύπο, φύλο και πολιτισμικό πλαίσιο. Η διάγνωση παραμένει ιδιαίτερα δύσκολη, κυρίως λόγω της εγοσυντονίας — του φαινομένου κατά το οποίο τα άτομα βιώνουν τις συμπεριφορές τους ως φυσικές και λογικές, χωρίς να αναζητούν οι ίδιοι βοήθεια. Συνήθως η παραπομπή γίνεται από το οικείο περιβάλλον ή λόγω συνοδών καταστάσεων (άγχος, κατάθλιψη, χρήση ουσιών). Η τυποποιημένη κλινική αξιολόγηση πραγματοποιείται με δομημένες συνεντεύξεις, όπως το SCID-5-PD για το DSM-5 και το IPDE εναρμονισμένο με το ICD, ενώ η διαφορική διάγνωση από συναφείς ψυχικές διαταραχές απαιτεί εξειδίκευση και εμπειρία.
Η θεραπεία βασίζεται κυρίως στην ψυχοθεραπεία, με τη φαρμακευτική αγωγή να διαδραματίζει συμπληρωματικό ρόλο στη διαχείριση συνοδών συμπτωμάτων. Οι πιο τεκμηριωμένες προσεγγίσεις περιλαμβάνουν τη Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT) για την οριακή ΔΠ, τη Θεραπεία Βάσει Νοητικοποίησης (MBT) για διαταραχές με ασταθείς διαπροσωπικές σχέσεις, τη Σχηματοκεντρική Θεραπεία (Schema Therapy) για ευρύ φάσμα ΔΠ, καθώς και τη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) για την αποφευκτική και εξαρτημένη ΔΠ. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες NICE και WHO, η ψυχοθεραπεία αποτελεί παρέμβαση πρώτης γραμμής, ενώ η θεραπευτική συμμαχία έχει αναδειχθεί ως ο σημαντικότερος προγνωστικός παράγοντας έκβασης. Η θεραπεία είναι συνήθως μακροχρόνια και απαιτεί εξατομικευμένο σχεδιασμό.
Δεν υπάρχει επί του παρόντος αποδεδειγμένος τρόπος πρόληψης των διαταραχών προσωπικότητας. Ωστόσο, δεδομένου ότι πρώιμα αντίξοα βιώματα — όπως κακοποίηση, παραμέληση και τραύμα — αποτελούν σημαντικούς παράγοντες κινδύνου, η πρώιμη ψυχοκοινωνική παρέμβαση και η ενίσχυση γονεϊκών δεξιοτήτων αξιολογούνται ως πιθανές προληπτικές στρατηγικές. Η έγκαιρη διάγνωση, η μείωση του κοινωνικού στιγματισμού και η πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες ψυχικής υγείας αποτελούν καθοριστικές παραμέτρους για την αποτελεσματική διαχείρισή τους. Με κατάλληλη υποστήριξη, τα άτομα με διαταραχές προσωπικότητας μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά την ποιότητα ζωής τους — γεγονός που καθιστά την κατανόηση και αποστιγματοποίηση αυτών των καταστάσεων κοινωνική προτεραιότητα.
