Το σύνδρομο Capgras είναι μια σπάνια νευροψυχιατρική διαταραχή αναγνώρισης, κατά την οποία το άτομο πιστεύει ακλόνητα ότι ένα οικείο πρόσωπο — συνήθως σύζυγος ή στενός συγγενής — έχει αντικατασταθεί από έναν πανομοιότυπο σωσία ή απατεώνα. Περιγράφηκε για πρώτη φορά το 1923 από τους Γάλλους ψυχιάτρους Capgras και Reboul-Lachaux και ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των Συνδρόμων Παραληρηματικής Εσφαλμένης Αναγνώρισης (Delusional Misidentification Syndromes). Αν και θεωρείται σπάνια πάθηση, εκτιμάται ότι υποδιαγιγνώσκεται: εμφανίζεται στο 1–4% των ψυχωτικών ασθενών και πιθανώς στο 10–16% των ασθενών με άνοια που συνοδεύεται από ψυχωτικά χαρακτηριστικά. Σε αντίθεση με την προσωπαγνωσία — όπου απουσιάζει η αναγνώριση αλλά διατηρείται η συναισθηματική ανταπόκριση — στο σύνδρομο Capgras η οπτική αναγνώριση είναι άρτια, αλλά η αίσθηση οικειότητας απουσιάζει παντελώς.
Η επικρατέστερη νευροβιολογική θεωρία (Hirstein & Ramachandran, 1997) εντοπίζει την αιτία σε μια λειτουργική αποσύνδεση μεταξύ της «ταυτοτικής» οδού επεξεργασίας προσώπων (οπτικός φλοιός → ατρακτοειδής έλικα) και της «συναισθηματικής» οδού (αμυγδαλοειδής πυρήνας → μεταιχμιακό σύστημα). Ο εγκέφαλος αναγνωρίζει το πρόσωπο, αλλά δεν λαμβάνει το αναμενόμενο συναισθηματικό σήμα οικειότητας — και για να αιτιολογήσει αυτή την ασυμφωνία, καταλήγει στο παραληρηματικό συμπέρασμα ότι πρόκειται για σωσία. Νευροαπεικονιστικές μελέτες (fMRI, PET) έχουν επιβεβαιώσει μειωμένη δραστηριότητα αμυγδαλοειδούς και βλάβες της λευκής ουσίας στον δεξιό μετωπιαίο ή κροταφικό λοβό. Οι παλαιότερες ψυχοδυναμικές ερμηνείες (συμπλέγματα Οιδίποδα, Ηλέκτρας) δεν υποστηρίζονται πλέον από τα επιστημονικά δεδομένα.
Το σύνδρομο εμφανίζεται συχνότερα στο πλαίσιο νευροεκφυλιστικών νοσημάτων — ιδίως άνοιας με σωμάτια Lewy και νόσου Alzheimer — αλλά μπορεί επίσης να οφείλεται σε σχιζοφρένεια, αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, κρανιοεγκεφαλική κάκωση, αυτοάνοση εγκεφαλίτιδα (π.χ. αντι-NMDA υποδοχέα) ή χρήση ψυχοδραστικών ουσιών. Κλινικά, χαρακτηρίζεται από ακλόνητη παραληρητική πεποίθηση που μπορεί να επεκταθεί σε κατοικίδια, αντικείμενα ή και στον ίδιο τον ασθενή, ενώ σε άτομα με απώλεια όρασης έχει τεκμηριωθεί αντίστοιχη παραληρητική αναγνώριση μέσω φωνής. Αν και οι περισσότεροι ασθενείς δεν είναι βίαιοι, έχουν περιγραφεί στη βιβλιογραφία σοβαρά περιστατικά επιθετικότητας, γεγονός που καθιστά υποχρεωτική την εκτίμηση κινδύνου από εκπαιδευμένο κλινικό.
Δεν υπάρχει ειδική θεραπεία για το σύνδρομο Capgras — η αντιμετώπιση εξατομικεύεται βάσει της υποκείμενης αιτίας. Η φαρμακευτική αγωγή περιλαμβάνει ατυπικά αντιψυχωσικά (ρισπεριδόνη, κουετιαπίνη, αριπιπραζόλη), αναστολείς χολινεστεράσης σε άνοια, σταθεροποιητές διάθεσης σε διπολική διαταραχή και ανοσοθεραπεία όταν η αιτία είναι αυτοάνοση εγκεφαλίτιδα. Η ψυχοθεραπεία — κυρίως γνωσιακή αναδόμηση και υποστηρικτικές τεχνικές — συμβάλλει στη μείωση της δυσφορίας, χωρίς όμως να εξαλείφει από μόνη της τις παραληρητικές ιδέες. Η έγκαιρη αναγνώριση και η ορθή διαφορική διάγνωση είναι καθοριστικές, καθώς βελτιώνουν την ποιότητα ζωής τόσο των ασθενών όσο και των οικογενειών τους.
